سەرەتاپێشەکییەکان هۆنراوەکان دەستنووسکتێبئەرشیڤپەیوەندی

عاشق بێ دڵ دەناڵێ، مەیلی گریانی هەیە

1
عاشق بێ دڵ دەناڵێ، مەیلی گریانی هەیە
بێ شکە هەورەتریشقە تاوی بارانی هەیە
لاپەڕەی 572
شرۆڤەی مامۆستایانی مودەڕیس
نالییی لەم بەیتەدا دڵداری شوبهاندووە بە بەهار و هاوار و ناڵەیی شوبهاندووە بە هەورەتریشقە و گریانی شوبهاندووە بە تاوە باران و، ئەڵێ کە دڵدار دەستی کرد بە هاوار و ناڵە دیارە ئەبێ بیشگری، چونکە هەورەتریشقە ئەبێ تاوە بارانێکی بەدوادا بێ.
لەنێوان (بێ‌شکە) و (تریشقە) دا وشەئاراییەکی جوان هەیە.
دەستنووس
تاوی (چن) و (کم): تاوە. (ت) و (ک) و (عب) و (اح): تاو. بۆ (تاوە) و (تاوی) یش دەستئەدا.
تەرتیبی بەیتەکانی ئەم پارچە شیعرەمان بەگوێرەی نووسخەکانی (چن) و (عم) و (ت) و () و (اح) و (خا) و (خب) و ڕێکخستووە. جیاوازیی نووسخەکانی تریشمان، بەشبەحاڵی هەر بەیتێک، لەئاستی خۆیدا ڕوون کردووەتەوە.
شرۆڤەی مامۆستا مەسعوود
بەیتی یەکەمی لاپەڕە 672:
عاشقی بێ دڵ دەناڵێ، مەیلی گریانی هەیە
بێ شک هەورەتریشقە تاوی بارانی هەیە

وەک من بۆی دەچم، نالی لە پەنا واتا ئاشکراکانی موفرەداتی بەیتەکە، لە «بێ دڵ و بێ شکە» هێمای نیازێکی تەماوی و سەرپۆش کراویشی ڕاگەیاندووە: وشەی «بێ دڵ» کەم هۆشی و کەم بڕشتی هەست و زەین ڕادەگەیەنێ کە ڕێک دێت لەگەڵ ئەوەی بگوترێ ئەو تەرزە ئاشقەی بێ دڵی وەک منداڵ «بێ شکە، شک ناکات». لە هەمان کاتدا دەشێ «بێ شکە» بخوێندرێتەوە «بێشکە»ی مناڵی ساوا. هەڵبەت منداڵیش پیشەی گریانە. نالی ئەم وێنەیە بە ئارایشتێکی هونەری هەڵ دەنێ و هیچی زیادیشی تێ ناچێ... بابڵێین، وەک قازانجی سەرمایە بۆ واتا بنەڕەتیەکەی، چونکە باوەڕ ناکەم نالی بێ ئاگا و بە ڕێکەوت، بێ دڵ و بێ شکە و بێشکە کۆ بکاتەوە.
2
چاوی من دەم دەم دەڕێژێ ئاوی صاف و خوێنی گەش
دا بڵێن دەریای عومانە دوڕڕ و مەرجانی هەیە
لاپەڕەی 573
دا: تا .
دەریای عومان: دەریایەکە لە ڕۆژەڵاتی نیمچە دورگەی عەرەب، لە باشووری ڕۆژاوایەوە وڵاتی (عومان) یش هەیە کە پایتەختەکەی شاری (مەسقەط) ە .
شرۆڤەی مامۆستایانی مودەڕیس
لەم بەیتەشدا نالییی چاوی خۆی داناوە بە دەریای عومان و، فرمێسکی سپیی و سووری داناوە بە دوڕڕ و مەرجان کە لە بنی دەریا دەرئەهێنرێن. ئەڵێ: چاوم بۆیە جاروبار فرمیسک و خوێن ئەڕێژێ، تا بڵێن دەریای عومانە دوڕڕ و مەرجانی هەیە و فرمێسکەکانی دوڕڕ و مەرجانەکانینی.
لێکدانەوەی ئەدەبی
لە هێنانی (دوڕڕ) و (مەرجان) دا بەدوای (ئاوی صاف) و (خوێنی گەش) دا لەف و نەشری مورەتتەب هەیە.
نالییی لە نیوەی یەکەمی ئەم بەیتەدا ئەوەشی مەبەست بووە بەم‌جۆرەش بخوێنرێتەوە:
چاوی من دەم، دەم دەڕێژێ ئاوی صاف و خوێنی گەش
واتە: چاوم لەبارەی تەڕییەوە بووە بە دەم و دەمیشم ئاوی صاف و خوێنی گەش ئەڕێژێ.. تاد. ئەم ویستە کە نالییی ویستوویەتی وردەکارییەکی ئێجگار ناسک و جوانە.
3
پەرچەمی ڕوو دادەپۆشێ، پێچی زوڵفی پێچەیە
دا بە ڕۆژیش پێی بڵێن شەمعی شەبوستانی هەیە
لاپەڕەی 573
پەرچەم: مووی ناوچاوان کە دێتەوە بەسەر ڕوودا .
پێچ: لوول خواردن .
پێچە: پەچە، پارچەیەکی ڕەشی تەنکە ژنان جاران ئەیاندا بە ناوچاویاندا بۆ ئەوەی نامەحرەم نەیانبینێ، ئیستاش هێشتا لە هەندێ شوێنا هەر باوە بەتایبەتی لەناو ژنانی بەساڵاچوودا .
شەبوستان: حەرمسەرای شاهان و تەختی نووستنیان کە تەنیا مۆمێکیان تیا دائەگیرساند ..
شرۆڤەی مامۆستایانی مودەڕیس
واتە: پەرچەمی یار ڕووی دائەپۆشێ و لوولیی زوڵفیشی وەک پێچە بەسەریا دێتەوە و ئەیکا بە تاریکستانیی و شەبوستانی شاهانە و مۆمی ڕوویشی لەژێر پەرچەم و زوڵفەکەیەوە ئەگڕێ. یار بۆیە وائەکا تا بڵێن دەم و چاوی حەرەمسەرای شاهانەیە دەستی کەسی ناگاتێ و ڕوومەتی مۆمە دایگیرساندووە تیا.
دەستنووس
پێچی زوڵفی پێچەیە: لەگەڵ هەندێ جیاوازیی شێوەی نووسینا، بەهۆی ڕێنووسی کۆنەوە، ئەمە تێکستی (چر) و (ت) و (ک) و (اح) و (عب) و (خا) یە. (« پەراوێزی » چر): چینی زوڵفی پێچەیە. (چن): پێچی زوڵفی پێ چییە. (کم) و (من): چینی زوڵفی پەچەیە. (خب): پێچی زوڵفی پێچشی. دا (عم) و (کم) و (گم): تا. نیوەی یەکەمی ئەم بەیتە لە (عم) و (گم) دا بەم‌جۆرەیە:
ڕوومەتی خۆی دادەپۆشێ ئەو بە پێچی زوڵفەکەی
ئەم بەیتە لە (عب) و (من) دا بەیتی شەشەم و لە (م) و (گم) دا بەیتی هەشتەمە.
شرۆڤەی مامۆستا مەسعوود
لە بەیتی سێهەمی غەزەلەکە، لاپەڕەی 573 وشەی «شەبوستان» دەبێ «شەبستان» بنووسرێ.
4
ئاسمانی حوسنی مەحبووبەم لە ئەبرۆ و زوڵف و ڕوو
دوو هیلال و دوو شەو و دوو ماهی تابانی هەیە
لاپەڕەی 574
شرۆڤەی مامۆستایانی مودەڕیس
نالییی لەم بەیتەدا ڕووی جوانی یاری شوبهاندووە بە ئاسمان و، برۆکانی کردووە بە دوو مانگی یەکشەوە و، زوڵفە ڕەشەکانی بە دوو شەوی تاریک و، ڕوومەتەکانی بە دوو مانگی تابان و، ئەم هەموو شتە ناکۆکەی بەجارێ لە ڕوویدا کۆ کردووەتەوە و لە ئاسمانی تێپەڕاندووە کە نە دوو - دووی تیا کۆئەبێتەوە و، نە مانگی یەکشەوە و مانگی تابان بەجارێ و، نە شەوی تاریک و مانگی تابان پێکەوە.
دەستنووس
حوسنی (چن) و (اح): ڕوویی. مەحبووبەم: تێکستی هەموو نووسخەکانی بەردەستمان (مەحبووبم) بوو. ئێمە هەم لەبەر مۆسیقای بەیتەکە و، هەم لەبەر موناسەبەت لەگەڵ (ئەبرۆ) و (زوڵف) و (ڕوو) و، هەم لەبەر هاوتایی (حەبیبە) و (مەحبووبە) کە لە زۆر بەیتی تری نالیییدا دێن، وامان نووسییەوە، هەرچەند (مەحبووب) یش لە ئەدەبدا جێی (مەحبووبە)
شرۆڤەی مامۆستا مەسعوود
بەیتی سەرەتای لاپەڕەی 574:
ئاسمانی حوسنی مەحبووبەم لە ئەبرۆ و زوڵف و ڕوو
دوو هیلال و دوو شەو و دوو ماهی تابانی هەیە
لە شەرحەکە دەڵێ: نالی ڕووی جوانی یاری شوبهاندووە بە ئاسمان، ڕاستیەکەی نالی «حوسنی مەحبووبە»ی شوبهاندووە بە ئاسمان کە دەزانین «حسن، حوسن» ڕەنگ هەڵناگرێ چونکی شتێکی ماددی نییە، ئەگەر «ڕوو» مەبەست بێ ڕەنگەکەی شین دەردەچێت. خۆ ئەگەر بگوترێ ئاسمانەکە هی شەوە، شەویش تاریکە، ڕەشە، ئەوسا ڕووەکە خۆی تاریک و ڕەش دەبێ.
5
هەر لەبت، یا سینەشت هەردوو بەدەرخە، دا بڵێن:
لەعلی ڕوممانیی هەیە، یا لەعل و ڕوممانی هەیە
لاپەڕەی 575
ڕوممانیی: وەک هەنار .
ڕوممان: هەنار .
شرۆڤەی مامۆستایانی مودەڕیس
واتە: یا هەر لێوی سوورت، یا لێو و سینەت پێکەوە دەرخە بۆ خەڵک تەماشایان بکەن، بۆ ئەوەی بڵێن هەر لەعلی سووری ڕەنگ وەک هەنارت هەیە کە لێوتە، یا بڵێن لەعلیش و هەناریش هەیە کە لێوی سوور و مەمکی خڕتن.
دەستنووس
هەر لەبت یا سینەشی هەردوو بەدەرخە: ئەمە تێکستی (چر) و (عم) ە. (« پەراوێزی » چر) و (ت) و (ک) و (اح) و (خا): هەر لەبی یا سینەشی هەردوو بەدەرخا. (چن): دوو لەبی یا سینەشی هەردوو بەدەرخا. (عب): هەر لەبت یا سینەشت هەردوو بەدەرخە. (خب): گەر لەبی یا سینەشی هەریەک بەدەرخا. بڵێن (عم) و (کم) و (ت) و (ک) و (اح) و (من): بڵێم. لەعلی (چر) و (عم) و (ت) و (ک) و (اح) و (خب): لەعل. ئێمە بە (لەعلی) مان خوێندەوە. (چن): لەعلە. (کم) و (عب) و (من): لەعل و. (خا): لەعل. لەعل. لەعل و (عب) و (خب): لەعل. ئێمە بە (لەعل و) مان خوێندەوە. (کم) و (من): لەعلی.
ئەم بەیتە لە (گم) دا نییە و، لە (عب) و (من) دا بەیتی حەوتەمە.
شرۆڤەی مامۆستا مەسعوود
بەیتی یەکەمی لاپەڕە 575:
هەر لەبت، یا سینەشت هەردوو بەدەرخە، دا بڵێین:
لەعلی ڕوممانی هەیە، یا لەعل و ڕوممانی هەیە

هەرچەند ئەم دەقە مەقبوولە بەڵام مادەم سەرەتاکەی بۆ «مخاطب»ـە شیاوتر ئەوەیە نیوەی دووەمیشی بۆ «مخاطب» بێ کە دەزانین ئەمە مومکین نییە هەر نەبێ لەبەر قافیە. کەواتە واچاکە سەرەتاکەش بۆ «غائب» بێ. بەو پێیە دەبوو تێکستی «ت،ک، اح، خا» پەسەند بکرێ کە دەڵێ: «هەر لەبی یا سینەشی هەردوو بەدەرخا».
6
وەحشییە لێمان لەبەر طەعنەی ڕەقیبی سەگ صیفەت
ڕاستە هەر ذیی‌ڕۆحێ، بۆ وەسواسە، شەیطانی هەیە
لاپەڕەی 575
وەحشیی: دوورەپەرێز و کەنارەگیر .
طەعنە: تانە و لۆمە .
ذی ڕۆح: گیانلەبەر .
وەسواسە: وەسوەسە، خوتوورەی دڵ .
شرۆڤەی مامۆستایانی مودەڕیس
واتە: یار لە ترسی لۆمە و سەرزەنشتی بەدکار لێمان تەرایە و خۆی ناداتە قەرەمان و ناکەوێتە ڕەت. بەڵێ دیارە هەر مرۆیەک ئەهریمەنێکی هەیە دوودڵی و دڵەخورپە ئەخاتە دڵیەوە و ئەیترسێنێ و بەدکاریش بەشبەحاڵی یار ئەو ئەهریمەنەیە.
دەستنووس
ڕاستە (عم): ڕاسە. ذی ڕۆحێ (چر) و (عب) و (من): ئینسانە. (خب): ذی ڕۆح. وەسواسە (ت) و (ک) و (اح): وەسواسی. (تو): وەسواس.
ئەم بەیتە لە (چن) دا نییە و، لە (عب) و (من) دا بەیتی نۆهەمە.
7
دڵ موشەببەک بوو لەبەر ئێشانی نیشانی موژەت
حەیفە قوربان! ئاخر ئەم نیشانەیی شانی هەیە
لاپەڕەی 576
موشەببەک: کون کون وەک پەنجەرە .
ئێشان: ئێشکردن و ئازارچەشتن .
نیشان: بە نیشانە نانەوە .
نییشانە: نیشانە .
شان: سەرشان .
شرۆڤەی مامۆستایانی مودەڕیس
واتە: ئازیزەکەم ! دڵم بەهۆی ئازاری بە نیشانە نانەوەیەوە بۆ برژانگەکانت بوو بە پەنجەرە ئەوەندەی کون تێ‌بوو.. حەیفە وای لێ‌ئەکەی.. دڵی من شتێکی بێبایەخ نییە، نیشانەی شان و شکۆ بەسەرشانیەوەیە کە ئەوەتە تۆی تیا دانیشتووی.. ئەوەندەی ئازار مەدە..
دەستنووس
ئێشانی نیشانی (چر) و (ک) و (اح): بە بێ (ی) کانی ئیضافە. بەڵام ڕێنووسی کۆن ڕێ ئەدا بە (ی) وە بخوێنرێتەوە. (چن) و (ت) و (عب): ئێشان و نیشان. دیارە (نیشانی) یە. (عم) و (کم) و (گم): ئێشان و نێشانی. نیشانەیی شانی: هیچ کام لە نووسخەکان ڕاستەکەیان نەزانیوە. نووسخەکان هەموو، بێجگە لە (کم) و (خا) و بە (« پەراوێزی » خخا) یشەوە: نێشانە ئێشانی. (خا): نیشانە ئێشانی. ئەگونجێ تێکستی ئەم نووسخانەش بەمجۆرە بخوێنینەوە (نیشانە ئیی شانی = نیشانە ئیشانی). واتە: نیشانەی هەیە، هیی سەرشان، کە لەگەڵ مەعنای پێشوودا ئەبێتەوە بەیەک. (کم): ئێشانە نیشانی.
ئەم بەیتە لە (چر) دا بەیتی نۆهەم و، لە (عب) و (من) دا بەیتی چوارەمە.
8
لەحظەیێک و لەمحەیێک چاوم بە چاوی ناکەوێ
کێ دەڵێ وەحشیی غەزالە مەیلی ئینسانی هەیە!
لاپەڕەی 576
لەحظە: ماوەی چاوکردنەوەیەک .
لەمحە: ماوەی تێپەڕینی برووسکەیەک .
وەحشیی غەزال: ئاسکی کێویی .
شرۆڤەی مامۆستایانی مودەڕیس
واتە: هەرچیی ئەکەم و ئەکۆشم تەنانەت بۆ ماوەی چاو ترووکاندنێک و تێپەڕبوونی برووسکەیەکیش چاوم بە چاوی ناکەوێ. مەبەستی لەوەیە ئەوەندەش چاو ناکاتەوە و ترووسکایی چاوی بۆ ئەو ماوە کەمەش بە پێش چاویا ناڕوا.. وا دیارە ئەم ئاسکە کێوییە چاو جوانە ئارەزووی دیتنی ئادەمیزاد یان دیتنی بیبیلەی چاوی ئادەمیزادی نەبێ، بۆیە وا تاوێکی کەمیش چاوی ناکاتەوە. ڕووی شوبهاندنی یار بە ئاسکی کێوی ئەوەتە ئەم جۆرە ئاسکە هەمیشە سڵ ئەکاتەوە لە خەڵک و خۆی ناخاتە بەرچاو.
نالییی لەم بەیتەدا بەشێوەیەکی ئێجگار ناسک و هونەرمەندانە باسی خەواڵوویی چاوی یار ئەکا..
ئەشگونجێ وشەی (کێ دەڵێ) کە بە شێوەی ڕێنووسی کۆن بەم جۆرە نووسراوە (کی دلی)، بە (کەی دڵی) یش بخوێنرێتەوە.
وەحشیی (چر): وەحش. ئەمیش هەر (وەحشی) یە. غەزالە (کم): غەزالان.
ئەم بەیتە لە (چر) دا بەیتی حەوتەم و، لە (کم) و (گم) و (عب) و (من) دا بەیتی سێهەمە.
9
تۆ ئەگەر هەستی، لە جێ ڕاوەستی، دێو و کافریش
دێن دەڵێن: بەخودا قیامەت ڕاستە هەستانی هەیە
لاپەڕەی 577
شرۆڤەی مامۆستایانی مودەڕیس
واتە: ئازیزەکەم ! ئەگەر تۆ تاوێک لەجێی خۆت بجووڵێیت و خۆت دەرخەیت، دێو و کافریش کە باوەڕیان بە ڕۆژی قیامەت نییە، دێن سوێند ئەخۆن کەوا قیامەت ڕاستە و سەرەنجام هەر بەرپا ئەبێ. مەبەستی لەوەیە بڵێ بە دەرکەوتنی تۆ شۆر و فوغانێک پەیدا ئەبێ، هەرگیز ڕووی نەدابێ و عالەم هەموو لێت خڕ ئەبنەوە وەک بڵێی ڕۆژی قیامەت داهاتووە !
دەستنووس
دێو و (خا): دێوی. دەڵێن بە خودا (« پەراوێزی » چر) و (گم): ئەڵێن بێ‌شک. هەستانی (عب): هەڵسانی.
نیوەی یەکەمی ئەم بەیتە لە (« پەراوێزی » چر) دا بە جۆرێکی کەش نووسراوەتەوە کە ئەگەر بیهێنینە سەر ڕێنووسی نوێ و هەڵەکانی ڕاستکەینەوە وای لێ دەرئەچێ:
تۆ کە هەستی، شۆر و شینێکە کە دەهریی و کافریش
ئەم بەیتە لە (چر) و (عب) و (من) دا بەیتی هەشتەمە.
شرۆڤەی مامۆستا مەسعوود
بەیتی یەکەمی لاپەڕە 577:
تۆ ئەگەر هەستی، لە جێ ڕاوەستی، دێو و کافریش
دێن و دەڵێن: بەخودا قیامەت ڕاستە هەستانی هەیە

ڕاستەواتای شەرحەکە، پێکەڵپێکە لەگەڵ ڕاگەیاندنی وشەکانی ئەم بەیتە، بەڵام کە دێتە سەر «بەدەر کەوتنی تۆ شۆر و فیغانێک پەیدا ئەبێ... وەک قیامەت دەچێ» لە سنووری مەبەستی نالی تێپەڕیوە. نالی دەیەوێ تەنها «قیام» و هەڵستانی یارەکەی ببێتە دەلیلی ڕاستبوونی هەڵستانی قیامەت. نالی لە وشەی «قیامة- قیامەت- قیامت» و «هەستی، ڕاوەستی» وێنەی ئەفسووناوی قەد و قامەت و دیمەنی یارەکەی دەکاتە بەڵگەی ڕاستبوونی قیامەت: وشەی «هەستی» واتای «لەخەو هەستان»ـیش دەگەیەنێ.
«لەجێ» بە واتای «لە نوێن»ـیش دێت. ئنجا «قیامەت» بە «قیامت» دەخوێندرێتەوە، بەدوای ئەودا «ڕاستە» بۆ «تصدیق»ـیشە و بۆ دروستکردنی وشەیەکی وەصفی لێک دراویش دەڕوات و دەبێتە «ڕاستە هەستان» واتا هەسانێکی ڕاست و بێ کووڕی و خواری، واتە «قیامی تۆ ڕاستەهەستانی هەیە» نەک خوارەهەستان: تۆ ئەی یار ئەگەر لە خەوی سبەینان هەڵستیت و لە نوێن دەرچیت و ڕاوەستیت، دێو و کافریش سوێند بە خوا دەخۆن [کە کافر بڕوای بە خوا نییە] قیامەت «قیامت» هەڵسانی شتێکی ڕاستە. وشەی «دێن» بە ڕێنووسی کۆن «دین- بە مەعنای ئایین» دێت کە مناسبی بەیتەکەیە هەرچەند تێکەڵ بە تەرکیبی بەیتەکەوە نەبووە.
10
فارس و کورد و عەرەب هەر سێم بە دەفتەر گرتووە
«نالیی» ئەمڕۆ حاکمی سێ موڵکە، دیوانی هەیە!
لاپەڕەی 577
دیوان: بارەگای حوکمڕانیی . دیوانی شیعر .
شرۆڤەی مامۆستایانی مودەڕیس
واتە: دەرامەتی وڵاتی فارس و کورد و عەربم هەموو خستووەتە ناو دەفتەری خۆم.. من ئەمڕۆ فەمرانڕەوای ئەم سێ وڵاتەم بۆیە دەرامەتیان لە دەستی مندایە و لیستەی دێتە دەفتەری منەوە.. من ئەمڕۆ دیوانی حوکمڕانیم هەیە حوکمی ئەم سێ وڵاتەی لێوە ئەکەم.. ئەمە مەعنا بەدیمەنەکەی بەیتەکە. مەبەستی ڕاستەقینەش لە دەرامەت زمانی ئەدەب و، لە موڵک توانای شیعر وتن و، لە دیوان دیوانی شیعرە. واتە: من ئەمڕۆ دەسەڵاتم بەسەر ئەم سێ زمانەدا ئەشکێ و، شیعرم بە هەر سێ زمانەکە خستووەتە دەفتەری خۆمەوە و، دیوانی شیعرم بەم سێ زمانە هەیە.
ئەم بەیتە کە باسی زمانی تورکیی تیا نییە، نیشانەی ئەوەیە نالییی بەر لە بەجێهێشتنی کوردستان وتوویەتی. هەروەها بەڵگەی ئەوەشە کە نالییی شیعرێکی زۆری بەم سێ زمانە وتووە، کە بەداخەوە ئیستا هەر ئەم چەند پارچە کوردیی و دوو سێ پارچە فارسییەیمان لە بەردەستدایە.. بەڵکو لە دواڕۆژا لە (سنە) و (شام) و (ئەستەمووڵ) و (مەککە) و (مەدینە) ش شیعر ‌تری سەر هەڵبدا.
دەستنووس
موڵکە (خب): شەهرە.