سەرەتاپێشەکییەکان هۆنراوەکان دەستنووسکتێبئەرشیڤپەیوەندی

ئەڵڵا .. ئەڵڵا .. کە چ عەقڵ و کەماڵێکی هەیە!

1
ئەڵڵا .. ئەڵڵا .. کە چ عەقڵ و کەماڵێکی هەیە!
لەگەڵ ئەو عەقڵ و کەماڵە چ جەماڵێکی هەیە!
لاپەڕەی 571
ئەڵڵا .. ئەڵڵا: وشەی سەرسامییە، وەک (ماشەڵڵا) و شتی وا .
کەماڵ: وێڵ و فام .
جەماڵ: جوانیی . دیارە ئەگەر جوانیی و تێگەیشتن پێکەوە لە ئافرەتێکدا کۆ ببنەوە، ئەو ئافرەتە ئەبێ بە نموونە و لە هەموو لایەک پەنجەی بۆ ڕائەکێشن و باسی ئەکەن .
شرۆڤەی مامۆستایانی مودەڕیس

2
دڵڕفێنێکە لە بۆ مەدحی، سەراپایی ئەوێ
واجبە مەدحی بکا هەرچی کە ماڵێکی هەیە
لاپەڕەی 571
شرۆڤەی مامۆستایانی مودەڕیس
واتە: یار دڵڕفێنێکە بۆ تەعریفکردنی، پێویست بە بەشداریی کردنی هەموانە و کار بە یەک و دوو مەیسەر نابێ. بۆیە پێویستە هەرکەس خاوەنی دەسمایەیەک بێ لە تەعریفکردنا، لە تەعریفکردنیا بەشدار بێ و تەعریفی بکا.
دەستنووس
دڵڕفێنێکە لە بۆ (« پەراوێزی » چر): دڵڕەقێکە کە لە بۆ. ئەوێ (« پەراوێزی » چر) و (عم) و (گم): قەدی ئەو.
ئەم بەیتە لە (عب) و (من) دا بەیتی چوارەمە.
شرۆڤەی مامۆستا مەسعوود
بەیتی دووهەمی لاپەڕە 571:
دڵڕفێنێکە لە بۆ مەدحی، سەراپایی ئەوێ
واجبە مەدحی بکا هەرچی کە ماڵێکی هەیە

تیکستی «چڕ، عم، گم» لە شەرحەکەدا «سەراپای قەددی ئەو» یان نووسیوە. ئەمەشیان شیاوترە لە «...ئەوێ». شەرحەکە «هەرچی کەماڵێکی» لێک داوەتەوە بە «دەسمایە». ڕاستیی وشەکە «کەماڵ»ـە بە واتای تەواوی و بێنوقسانی، جگە لە لایەنی ماڵ و دەسمایە. هەر ئەم «کەماڵ»ـەیشە لەگەڵ «مەدحی سەراپای قەدی ئەو» بەرانبەر دەوەستێ چونکە «سەراپا»ش تەواوی دەبەخشێ.
3
ئەهلی ئەم شارە هەموو نۆکەر و ئەتباعی ئەون
یووسفی میصرە، عەجەب جاهـ و جەلالێکی هەیە!
لاپەڕەی 571
شرۆڤەی مامۆستایانی مودەڕیس
واتە: یارەکەم ئەوەندە جوان و بە شان و شکۆیە خەڵکی ئەم شارە هەموو شوێنی کەوتوون و بوون بە خزمەتکاری.. یارەکەم یووسفی میصری سەردەمی خۆیەتی، ماشەڵڵا پایەیەکی چەند بەرزی هەیە !
دەستنووس
ئەم (ت): ئەو.
4
گەر خەیاڵی دەهەنی بێنمە نێو ئەم غەزەلە،
دێن دەڵێن ئەم غەزەلە وردە خەیاڵێکی هەیە!
لاپەڕەی 571
دەهەن: دەم .
شرۆڤەی مامۆستایانی مودەڕیس
واتە: ئەگەر بیرکردنەوە لە دەمی بۆنخۆشی یار بێنمە ناو ئەم غەزەلەوە، ئەوانەی کە غەزەلەکە ئەخوێننەوە هەست بەو بۆنە خۆشە ئەکەن کە بنیادەم سەرخۆش ئەکا و ئەڵێن ئەم غەزەلە وردە سەرخۆشییەکی هەیە.
5
خەطی سەبزی لە کەناری لەبی، «نالیی»! هەروەک
«خضری زیندە» لەسەر چاهە، زولالێکی هەیە
لاپەڕەی 572
خەطی سەبز: گەنەمووی سمێڵی تازە دەرهاتوو .
خضری زیندە: خدری زیندە کە ئەڵێن تا ڕۆژی قیامەت نامرێ چونکە ئاوی ژیانی خواردووەتەوە .
چاه ـ: چاڵ، کانیی ئاو .
زولال: سازگار .
شرۆڤەی مامۆستایانی مودەڕیس
واتە: نالیییا ! سەوزەی گەنەمووی سەر لێوی یار، ئاوێکی سازگاری بە قەراخی لێوی یارەوە هەیە کە تەڕایی ناودەمیەتی، وەک چۆن خدری زیندەش بەسەر کانیی ئاوی ژیانەوەیە ئاوێکی سازگاری هەیە. دیارە نالییی لەم شوبهاندنەدا ئەوەی ڕەچاو کردووە کە ناوی (خضر) مەعنای (سەوز) ئەگەینێ و گەنەمووی سەر لێوی یاریشی بە سەوز داناوە و ئەوە ڕوویەکی شوبهاندنەکەیە.
ئەم مەعنایەمان بە گوێرەی ئەوە لێدایەوە کە (چن) لە پەراوێزی ئەم بەیتەدا نووسیویە: « (نالییی) منادی، لا مضاف الیە » واتە: (نالییی) بانگ لێکراوە، دراوە پاڵ نییە، واتە: ئەی نالییی ! نەک: لێوی نالییی. بەڵام ئەشکرێ، وەک نالییی خۆی هەموو جارێ وا ئەکا، لە وشەی (نالییی) هەم ناوی نالیییش و هەم مەعنا لەفظییەکەیشیمان مەبەست بێ. (نال) بە قامیشی باریک و لاواز و ناو بۆش ئەڵێن. کەواتە ئەتوانین بڵێین واتە: لێوی وەک قامیش باریک و ناو بۆشی یار.. تاد.
دەستنووس
خەطی سەبزی (کم) و (من): خەطی سەوزی. (گم): خەتی سەوزی ! خضری (من): خدری. لەسەر چاهە (چن) و (ت) و (ک): لەسەر چاهــ. (عم) و (عب): لەسەری چاهە. زولالێکی (چر) و (ت): زولالێکە. (چن): زولالێک. بۆ (زولالێکی و (زولالێکە) یش دەستئەدا.
لەنێوان (سەبز) و (کەنار) و (خضر) و (چاهـ) دا تەناسوب هەیە. هەروەها لەنێوان (سەبز) و (خضر) یشدا. لە (خضر) خۆیشیا لەطافەت هەیە چونکە نالییی خۆیشی ناوی (خضر) بووە.
شرۆڤەی مامۆستا مەسعوود
بەیتی سەرەتای لاپەڕە 572:
خەطی سەبزی لە کەناری لەبی، «نالی»! هەروەک
«خضری زیندە» لە سەر چاهە، زولالێکی هەیە

واتای بنەڕەتی ئەم بەیتە بریتیە لە: لێوی نالی لە کەناری خەطی سەبزی یار وەک خضری زیندەیە بە سەر چاهی ئاوی حەیاتەوە. تەشبیهەکە لەوانەیە پێی دەڵێن: «تشبیە بدیع» کە لەسەر جوملەی عیبارەت وەردەگیرێ نەک تاکتاکی وشەکانی. ئەگەر بە پێی بۆچوونی شەرحەکە کە دەڵێ: «چن» لە پەراوێزی ئەم بەیتەدا نووسیویەتی ((«نالی» منادی، لا مضاف الیە)) ئەوسا، خەطی سەبزی کەناری لێوی یار دەبێتە خضری زیندە بەسەر زولالی کانیاوی ئاوی حەیات. چی شەرحەکە دەڵێ: لێرەدا مەبەس «نال»ـە کە بە قامیشی باریک و ناوبۆش ئەڵێن و لێوی یار بەو قامیشەی باریک و بۆش شوبهێندراوە، دوورە لە دەقی وشەکان و بەدوا یەکتردا هاتنیان جگە لەوە کە هیچ پێوەندیی نییە بە مەدحەوە.